LEGO SERIOUS PLAY
Denken met je handen, zodat elke stem op tafel komt. Het instrument uit mijn gereedschapskist waarmee ik het langst werk en dat ik het scherpst beheers.
DENKEN MET JE HANDEN
Er is in bijna elke sessie een moment waarop het kantelt. Iemand die tot dan toe weinig heeft gezegd schuift een bouwwerkje naar het midden van de tafel en begint te vertellen. En de rest wordt stil.
Daarvoor gebruik ik LEGO SERIOUS PLAY. Het is één instrument uit mijn gereedschapskist, niet mijn hele verhaal, maar wel het instrument waarmee ik het langst werk en dat ik het scherpst beheers.
WAT HET IS
LEGO bedacht de methode bijna dertig jaar geleden om toekomstscenario's tastbaar te maken. Wat ze ontdekten is dat spelen drie dingen aanzet die je in een gewone vergadering zelden alle drie tegelijk hebt: verbeelding, betrokkenheid en helderheid.
De aanname eronder is eenvoudig. Je handen weten dingen die je hoofd nog niet onder woorden heeft. Bouw je eerst en praat je daarna, dan komt er iets anders op tafel dan wanneer je meteen begint te formuleren. Letterlijk op tafel bovendien, in drie dimensies, waar iedereen omheen kan lopen. En omdat iedereen bouwt, spreekt ook iedereen. Geen ronde waarin de drie hardste stemmen bepalen waar het over gaat.
HOE EEN SESSIE LOOPT
Het begint individueel, met een paar korte oefeningen om het speelvermogen weer aan te spreken. Dat zit er nog, het slaapt alleen. Als je handen bewegen, gaat je hoofd vanzelf mee.
Daarna volgen bouwuitdagingen die stap voor stap opklimmen, telkens in hetzelfde ritme: bouwen, vertellen, doorvragen. Aan het eind komen alle modellen in één landschap te staan, in onderlinge samenhang. Wat staat waar, wat raakt wat, en waarom. Dat gedeelde beeld is meestal het moment waarop mensen elkaar eindelijk begrijpen.
Die volgorde ontwerp ik vooraf, in gesprek met jou. Het vraagstuk gaat voorop en de bouwronden volgen. Nooit van de plank.
WAAR JE STAAT BEPAALT WAT JE ZIET
Dit bouwwerkje laat ik regelmatig zien. Stel je voor dat het de ideale manager verbeeldt.
Zie je iemand die alles op zich neemt? Of juist iemand waar je goed op kunt bouwen? Heeft hij een scherp doel voor ogen, of verbeelden die twee grijze blokjes een bord voor zijn kop? En kijk eens naar die voeten. Stevig geworteld, zou je kunnen denken. Of hele lange tenen waar je makkelijk op gaat staan.
Interpretaties lopen dus uiteen. Dat gebeurt al bij acht steentjes, en het gebeurt de hele dag door in organisaties. Daarom bouwen we niet alleen, maar geven we er ondertiteling bij. En vragen we die van de ander.
DE DRY RUN
Mijn eigen toepassing van de methode heet de dry run. Droogzwemmen: oefenen in een setting die in de praktijk geen schade aanricht. Speelruimte in de zuiverste vorm, ruimte om iets te proberen voordat het echt is. We bouwen eerst het krachtenveld uit, met alle actoren en factoren die meespelen, en lopen daarna scenario voor scenario door. Wat gebeurt er als dit misgaat? Wie doet dan wat? En wie dacht dat iemand anders dat deed?
De eerste keer ging het over een gezin met een ernstig gehandicapt kind, dat vastliep tussen zorg en onderwijs. Aan tafel zat een derde gemeente, een derde onderwijs en een derde zorg. Vijftien mensen die allemaal hun eigen stukje netjes deden en die pas op die tafel zagen hoe het systeem eromheen in elkaar zat. Wat het opleverde was geen oplossing, maar iets nuttigers: het besef hoe ingewikkeld ze het met elkaar hadden gemaakt, en de wil om daar iets aan te doen. Die aanpak presenteerde ik in 2014 op de internationale facilitatorsbijeenkomst.
Later speelden ProRail, Rijkswaterstaat en A-lanes op dezelfde manier onderhoudsscenario's uit voor de nieuwe Botlekbrug. Wat als de mechanische besturing faalt? Wat als de elektromotor vervangen moet worden? Boven tafel kwamen blinde vlekken, procedures die nog niet klopten, en belangen die op gespannen voet met elkaar staan.
Niet eerder lukte het om in zo een korte tijd met alle betrokkenen zoveel inzicht op tafel te krijgen en er concrete acties aan te koppelen.
Het patroon is in beide gevallen hetzelfde. Iedereen heeft gelijk vanuit zijn eigen positie, iedereen doet zijn deel, en niemand is eigenaar van het geheel. Binnen een organisatie kun je zoiets nog agenderen. Ertussen is er niemand die dat kan. Daar is die tafel voor.
ONTGROEVEN
Elk team heeft ambities die telkens net ontglippen. Er staat iets tussen jullie en die ambitie in: een cultuur die vernieuwing smoort, een patroon dat elke heisessie overleeft, een onuitgesproken overtuiging waar niemand aan komt. Ik noem dat beest een Beast, want zolang het geen naam heeft kun je er niets mee.
Kees Tillema noemt het uit die groef komen ontgroeven, met het gedachtegoed van Nassim Taleb over antifragiliteit eronder. Organisaties die sterker worden van wanorde in plaats van er stukker van te gaan. Op het LEGO-hoofdkwartier in Billund, waar gecertificeerde facilitators jaarlijks bijeenkomen, liet ik zien hoe dat samenvalt met wat er op de bouwtafel gebeurt. Uit de groef komen, ook als facilitator.
Wiro's contribution was stimulating. It pinpointed our relevance as facilitators to make change happen, apart from the powerful LEGO bricks we all use.
Gloria de León
In de werksessie doen we het omgekeerde van wegkijken. We bouwen het beest, geven het een signalement, en kijken waar het zich voedt. Daarna maken we een handvol simpele leidende principes waarmee je hem herkent op het moment dat hij weer opduikt. Want dat doet hij.
WAT ER VERDER MEE KAN
Visie op participatie. Sinds 2025 moet elke gemeente een participatieverordening hebben. Maar voordat je die schrijft wil je weten wat participatie voor jullie betekent. Raad, college, ambtenaren en inwoners bouwen dat samen, en horen daarna pas van elkaar wat ze al die tijd bedoelden.
Het krachtenveld rond een crisis. Bij bestuurlijke rampenbestrijding gaat het om wie waar staat als het misgaat. Op tafel is dat in twintig minuten helder, en zie je meteen waar de aannames uit elkaar lopen.
HOE IK EROP KWAM
Berlijn, een conferentie, een collega die me over LEGO SERIOUS PLAY vertelde. Dat voelde als een blikseminslag. Een paar weken later zat ik in de training en kort daarna had ik mijn eerste klant te pakken: ProRail.
Ik hoorde daarmee tot de voorhoede in Nederland en ben inmiddels een van de meest ervaren facilitators van het land. Honderden workshops verder werkt het nog steeds, ongeacht de branche, het opleidingsniveau of de functiegroep.
Op het podium van PINC vroeg ik vierhonderd mensen om in no time een dinosaurus te bouwen. Met zes van dezelfde steentjes zijn er bijna honderdduizend combinaties mogelijk, en die zaal bewees het. Speelhistorie werd later ook de rode draad in mijn TED-talk.
GECOMBINEERD MET ANDERE VORMEN
De methode staat niet op zichzelf, en wordt het sterkst in combinatie met een vorm die iets anders kan.
Met een World Café bijvoorbeeld. Aan ronde tafels loopt het gesprek in rondes, en in het midden van elke tafel groeit ondertussen een bouwwerk. De dialoog levert de woorden, het bouwwerk levert het beeld waar iedereen naar wijst. Zo hoef je niet te kiezen tussen de diepgang van een klein groepje en het bereik van een zaal: deze vorm draait even goed met twintig mensen als met een paar honderd. Ik werk daarvoor samen met Novella.
BEVAT ELEMENTEN MET IMPACT
Mijn steentjes komen van Brickworkz in Enschede. Die sociale onderneming koopt LEGO in, sorteert het en stelt de kits samen, en biedt daarmee werkervaring aan jongeren voor wie een gewoon bijbaantje niet vanzelf spreekt. Inmiddels zijn dat er ruim veertig.
Zo doet elke sessie twee dingen tegelijk. Jullie werken aan je eigen vraagstuk, en het materiaal waarmee je dat doet heeft onderweg al iets opgeleverd. Op de dozen staat het letterlijk: let op, bevat elementen met impact.
WANNEER HET PAST, EN WANNEER NIET
Het past als er meerdere perspectieven op tafel moeten, als het onderwerp ongrijpbaar is, als ook de stille mensen iets te zeggen hebben, en als je iets wilt uitproberen voordat het echt is.
Het past niet als je al weet wat eruit moet komen. Dan is het een dure manier om draagvlak te ensceneren, en daar doe ik niet aan mee. Het past ook niet als opvulling van een dagdeel. In een uur kun je een zaal vermaken, maar niet faciliteren, en dan doe je de methode en de deelnemers tekort.
En zoals gezegd: het blijft één instrument. Soms is een World Café zonder steentjes beter, of een wandeling, of een toekomstsessie. Het vraagstuk gaat voorop, de vorm volgt.
MAAK AN DAN
Zin om te bouwen? Vertel me waar het over gaat, dan denk ik mee over of dit de goede vorm is. Ook als het antwoord nee is. Ik drink mijn koffie zwart en sterk.